Endoskopia – nowoczesne spojrzenie w głąb ciała

Endoskopia (czasem błędnie pisana jako Edoskopia) to małoinwazyjna metoda diagnostyczna i zabiegowa polegająca na wprowadzeniu do wnętrza ciała giętkiego przewodu z kamerą (endoskopu) przez naturalne otwory lub niewielkie nacięcia. Dzięki temu lekarz może zajrzeć do środka organizmu i bezpośrednio ocenić stan narządów na ekranie monitora. Badania endoskopowe umożliwiają pobranie wycinków tkanek do analiz (histopatologicznych, cytologicznych czy bakteriologicznych) oraz wykonanie od razu drobnych zabiegów – na przykład usunięcie polipa, tamowanie krwawienia czy usunięcie ciała obcego. Dzięki wysokiej skuteczności diagnostycznej i minimalnej inwazyjności endoskopię stosuje się powszechnie w wielu dziedzinach medycyny: gastroenterologii, pulmonologii, laryngologii, urologii, ginekologii, ortopedii i innych. Poniżej wyjaśniamy dokładniej, co to jest endoskopia, kiedy się ją wykonuje, jakie wyróżniamy jej rodzaje oraz jak przebiega takie badanie.

Co to jest endoskopia?

Endoskopia jest ogólnym terminem obejmującym wszystkie badania diagnostyczno-terapeutyczne polegające na oglądaniu wnętrza organizmu za pomocą specjalnych wzierników wyposażonych w źródło światła i kamerę. W praktyce endoskop ma formę elastycznej (lub sztywnej) rurki, którą wprowadza się do ciała pacjenta przez naturalny otwór (np. usta, nos, odbyt, cewkę moczową) lub poprzez niewielkie nacięcie skóry. Nowoczesne endoskopy zawierają światłowód do oświetlania badanej okolicy, miniaturową kamerę przekazującą obraz na monitor oraz kanał roboczy do wprowadzania drobnych narzędzi. Dzięki temu lekarz może nie tylko oglądać tkanki „na żywo”, ale też od razu wykonać potrzebne czynności – np. pobrać biopsję, zatamować krwawienie czy usunąć zmiany podejrzane o nowotwór.

Endoskopia jako technika diagnostyczna ma długą historię – pierwsze próby zaglądania do wnętrza ciała podejmowano już w starożytności. Współcześnie jest to nieodzowne narzędzie medyczne, pozwalające na dokładną diagnostykę licznych chorób przy minimalnym obciążeniu pacjenta. Zastosowanie endoskopii znacząco zwiększa szanse na wczesne wykrycie zmian (np. małych guzów, polipów, wrzodów) i tym samym umożliwia szybkie leczenie, często bez konieczności otwartej operacji. Co ważne, sama procedura endoskopowa z reguły wiąże się z niewielkim ryzykiem powikłań w porównaniu do klasycznych zabiegów chirurgicznych.

Kiedy wykonuje się endoskopię?

Badania endoskopowe wykonuje się zawsze wtedy, gdy istnieje potrzeba bezpośredniego obejrzenia wnętrza organu lub pobrania próbek, czego nie zapewniają inne metody obrazowe (np. USG czy RTG). Wskazania do endoskopii zależą od badanego układu, ale ogólnie należą do nich:

• podejrzenie zmian nowotworowych – np. guzów w przewodzie pokarmowym (przełyku, żołądku, jelicie grubym), oskrzelach czy pęcherzu. Endoskopia pozwala uwidocznić zmiany i pobrać biopsję, co jest kluczowe przy diagnostyce raka;

• przewlekłe lub niejasne objawy ze strony danego narządu, które wymagają oceny od wewnątrz. Przykładowo długotrwała zgaga, trudności w przełykaniu, nawracające bóle brzucha, krwawienia z przewodu pokarmowego, uporczywy kaszel, krwiomocz czy krwawienia z odbytu często są wskazaniem do odpowiedniej endoskopii w celu ustalenia przyczyny;

• kontrola stanu narządów przy wcześniej zdiagnozowanych chorobach przewlekłych (np. ocena postępu choroby wrzodowej żołądka, nieswoistych zapaleń jelit, polipów w jelicie grubym, zmian w oskrzelach u palacza itp.);

• usuwanie ciał obcych lub zmian – endoskopia bywa nie tylko diagnostyczna, lecz także terapeutyczna. Jeśli np. połknięto przypadkowy przedmiot, utkwił on w przełyku lub oskrzelach, można go wydobyć endoskopowo. Podobnie polipy w jelicie grubym usuwa się zwykle podczas kolonoskopii;

• tamowanie krwawień wewnętrznych – gdy podejrzewa się krwawiące naczynie (np. wrzód trawienny w żołądku, pęknięte żylaki przełyku), badanie endoskopowe pozwala zlokalizować krwawienie i jednocześnie zatamować je specjalnymi technikami (koagulacja, klipsowanie itp.).

Podsumowując, endoskopia jest niezwykle pomocna przy diagnozowaniu wielu chorób, zwłaszcza tam, gdzie inne badania nie dają jednoznacznej odpowiedzi. Przykładowo, jedno z najważniejszych wskazań to podejrzenie nowotworu – endoskopowo można wcześnie wykryć raka płuc, żołądka, jelita grubego czy przełyku i pobrać wycinek do badania. Inne częste powody to m.in. wrzody żołądka, polipy jelita, przewlekłe zapalenia, kamica żółciowa (w drogach żółciowych) czy urazy stawów.

Jakie są rodzaje endoskopii?

Endoskopia to szerokie pojęcie, dlatego w zależności od badanego obszaru ciała procedury te noszą różne nazwy. Poniżej przedstawiamy najważniejsze rodzaje endoskopii wraz z ich zastosowaniem i charakterystyką (nazwy często pochodzą od łacińskich lub greckich nazw narządów):

Gastroskopia (endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego)

Gastroskopia to badanie przełyku, żołądka i dwunastnicy za pomocą giętkiego endoskopu wprowadzanego przez usta do przewodu pokarmowego. Pozwala na bezpośredni wgląd w błonę śluzową górnego odcinka układu pokarmowego i jest niezastąpiona w diagnostyce dolegliwości takich jak przewlekła zgaga, bóle nadbrzusza, podejrzenie choroby wrzodowej czy krwawienia z górnego odcinka. W trakcie gastroskopii lekarz może wykryć nadżerki, wrzody, zmiany zapalne, żylaki przełyku czy guzy nowotworowe. Bardzo istotną zaletą jest możliwość pobrania wycinków do badania histopatologicznego, np. w kierunku Helicobacter pylori lub oceny charakteru zmian przednowotworowych. Podczas gastroskopii można także wykonać drobne zabiegi – tamować krwawienia z uszkodzonych naczyń czy usuwać napotkane polipy żołądka. Samo badanie trwa krótko (kilka do kilkunastu minut) i zwykle przeprowadzane jest w znieczuleniu miejscowym gardła sprayem z lidokainą, aby zredukować odruch wymiotny. Na życzenie pacjenta lub gdy są wskazania medyczne, gastroskopię można wykonać również w krótkim dożylnym znieczuleniu ogólnym, dzięki czemu pacjent przesypia całą procedurę.

Kolonoskopia (endoskopia jelita grubego)

Kolonoskopia polega na wprowadzeniu przez odbyt długiego giętkiego endoskopu do jelita grubego, co umożliwia obejrzenie całej jego długości – od odbytnicy aż po kątnicę (początkowy odcinek okrężnicy). Jest to podstawowe badanie diagnostyczne w przypadku dolegliwości dolnego odcinka przewodu pokarmowego, takich jak krwawienia z odbytu, przewlekłe biegunki, bóle brzucha o niejasnej etiologii czy podejrzenie raka jelita grubego. Kolonoskopia pozwala wykryć polipy jelita grubego, uchyłki, zmiany zapalne (np. we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego czy chorobie Leśniowskiego-Crohna), a także wczesne zmiany nowotworowe. Ogromną zaletą jest możliwość podczas jednego badania usunięcia polipów (polipektomia) wykrytych w jelicie – kolonoskop wyposażony jest w narzędzia do odcięcia i wyciągnięcia polipa, co zapobiega rozwojowi raka. Lekarz może także zatamować ewentualne krwawienie w ścianie jelita, usunąć ciała obce lub poszerzyć zwężone odcinki jelita. Kolonoskopia bywa badaniem mniej komfortowym, ponieważ wymaga przejścia endoskopu przez liczne zakręty jelita – dlatego standardowo pacjent otrzymuje dożylnie leki uspokajające i przeciwbólowe, a często stosuje się krótkie znieczulenie (sedację), aby zagwarantować pełen komfort.

Bronchoskopia (endoskopia dróg oddechowych)

Bronchoskopia to badanie wnętrza tchawicy i oskrzeli za pomocą cienkiego endoskopu wprowadzanego przez nos lub usta do dróg oddechowych. Pozwala lekarzowi zajrzeć do dróg oddechowych, pobrać próbki wydzieliny oskrzelowej oraz wycinki błony śluzowej do badań (histopatologicznych, cytologicznych, bakteriologicznych). Stosuje się ją przy przewlekłym kaszlu, krwiopluciu, podejrzeniu zmian w oskrzelach lub płucach (np. guzów, gruźlicy), a także do usuwania ciał obcych z dróg oddechowych. Bronchoskopię wykonuje się zwykle w miejscowym znieczuleniu gardła i krtani, często z dodatkową sedacją, ponieważ badanie może być nieprzyjemne (prowokuje kaszel). Pozwala ona również na zabiegi takie jak odessanie nagromadzonej wydzieliny, udrożnienie zwężonego oskrzela czy pobranie popłuczyn oskrzelowo-pęcherzykowych do analizy.

Laparoskopia (endoskopia jamy brzusznej)

Laparoskopia to badanie wnętrza jamy otrzewnej (jamy brzusznej) z użyciem endoskopu wprowadzanego przez niewielkie nacięcie w powłokach brzusznych. W praktyce laparoskopię wykonuje się w warunkach sali operacyjnej – jest ona bowiem nie tylko metodą diagnostyczną, ale i techniką chirurgii małoinwazyjnej. Podczas laparoskopii można dokładnie obejrzeć narządy jamy brzusznej: żołądek, jelita, wątrobę, pęcherzyk żółciowy, wyrostek robaczkowy, śledzionę, a u kobiet także macicę i jajniki. Umożliwia to diagnostykę np. przy podejrzeniu ciąży pozamacicznej, endometriozy, zrostów pooperacyjnych czy niezidentyfikowanych bólów brzucha. Co więcej, po ocenie sytuacji chirurg może od razu przejść do zabiegu – laparoskopia umożliwia usunięcie np. pęcherzyka żółciowego, wyrostka robaczkowego, ognisk endometriozy, torbieli jajnika, a nawet wykonanie zabiegów na jelitach czy żołądku, wszystko to bez dużego rozcinania powłok brzucha. Laparoskop wprowadza się zwykle przez 2–3 niewielkie nacięcia, przez które oprócz kamery wprowadza się też narzędzia operacyjne. Zabieg wykonywany jest w znieczuleniu ogólnym. Dzięki laparoskopii wiele operacji stało się mniej obciążających – pacjent odczuwa mniejszy ból po zabiegu, ma krótszą rekonwalescencję i mniejsze blizny niż po operacji metodą tradycyjną.

Rektoskopia i sigmoidoskopia (endoskopia odbytnicy i esicy)

Rektoskopia i sigmoidoskopia to krótsze badania endoskopowe obejmujące końcowy odcinek jelita grubego. Rektoskopia polega na wziernikowaniu (oglądaniu) odbytnicy za pomocą sztywnego wziernika (rektoskopu) wprowadzanego przez odbyt. Pozwala ocenić kanał odbytu i odbytnicę, co ma znaczenie np. w diagnostyce guzów odbytnicy, krwawiących hemoroidów, przetok okołoodbytniczych czy stanów zapalnych tej okolicy. Sigmoidoskopia (nazywana też rektosigmoidoskopią) umożliwia obejrzenie odbytnicy oraz esicy, czyli końcowego fragmentu okrężnicy. Wykonuje się ją giętkim endoskopem wprowadzanym przez odbyt na głębokość około 50–60 cm, co wystarcza do oceny lewej (dystalnej) części jelita grubego. Sigmoidoskopia jest mniej obciążająca dla pacjenta niż pełna kolonoskopia i często stosuje się ją jako wstępne badanie przy dolegliwościach ograniczonych do dolnego odcinka (np. krwawienia z odbytu, przewlekłe biegunki), gdy podejrzewa się, że zmiany znajdują się w końcowym odcinku jelita. Zarówno podczas rektoskopii, jak i sigmoidoskopii można pobrać wycinki do badań. Zazwyczaj nie ma potrzeby znieczulenia ogólnego – wystarcza miejscowe znieczulenie żelem lignokainowym oraz ewentualnie łagodne środki uspokajające, bo badania te są krótkie i dość dobrze tolerowane.

Enteroskopia (endoskopia jelita cienkiego)

Enteroskopia to badanie pozwalające zajrzeć do wnętrza jelita cienkiego na długości większej niż osiągalna klasycznym gastroskopem. Standardowy gastroskop sięga jedynie początkowego odcinka dwunastnicy, natomiast enteroskopia z użyciem specjalnego, wydłużonego endoskopu umożliwia obejrzenie dalszych odcinków jelita czczego, a nawet krętego. Endoskop w enteroskopii można wprowadzić od góry (przez usta) lub od dołu (przez odbyt, przechodząc przez całe jelito grube aż do końcowego odcinka jelita cienkiego). Stosuje się również zaawansowane techniki wspomagające, np. enteroskopię dwubalonową, gdzie układ balonów na endoskopie pomaga stopniowo przesuwać go głębiej w jelicie. Ze względu na długość i złożoność badania enteroskopia bywa wykonywana w znieczuleniu ogólnym. Wskazaniem do enteroskopii są głównie trudne do zdiagnozowania krwawienia z przewodu pokarmowego o niejasnej przyczynie – gdy podejrzewa się, że źródło krwawienia znajduje się w jelicie cienkim (po wykluczeniu zmian w gastroskopii i kolonoskopii). Enteroskopia pozwala pobrać wycinki, a czasem również wykonać zabiegi, np. zatamować krwawiącą malformację naczyniową czy usunąć pojedyncze polipy jelita cienkiego. Niemniej, ze względu na pojawienie się endoskopii kapsułkowej (opisanej niżej), klasyczna enteroskopia jest wykonywana stosunkowo rzadko i tylko w wyspecjalizowanych ośrodkach.

Fiberoskopia laryngologiczna (endoskopia krtani i nosogardła)

Fiberoskopia laryngologiczna to badanie endoskopowe górnych dróg oddechowych – przede wszystkim nosa, gardła i krtani. Wykonuje je lekarz laryngolog przy użyciu cienkiego, giętkiego fiberoskopu (specjalnego endoskopu) wprowadzanego przez otwór nosowy. Fiberoskopia pozwala ocenić np. stan jamy nosa i zatok, nosogardło (migdałek gardłowy), a także krtań aż do poziomu strun głosowych. Badanie jest pomocne przy diagnozie przyczyn chrypki, zaburzeń głosu, problemów z połykaniem, przewlekłego bólu gardła, bezdechu sennego czy podejrzenia guzów krtani. Zaletą fiberoskopii jest to, że dzięki niewielkiej średnicy i giętkości aparatu można dotrzeć do trudno dostępnych miejsc w sposób mało urazowy. Zwykle przed badaniem błonę śluzową nosa i gardła znieczula się miejscowo (np. lignokainą w aerozolu), aby zminimalizować dyskomfort. Fiberoskopia trwa krótko (parę minut) i zazwyczaj pacjent otrzymuje wynik od razu – często obraz z kamery jest nagrywany i może zostać zapisany na nośniku cyfrowym.

Cystoskopia (endoskopia pęcherza moczowego)

Cystoskopia to wziernikowanie dolnych dróg moczowych – pęcherza moczowego, cewki moczowej, a u mężczyzn także ogląd prostaty od strony cewki. Cystoskop (giętki lub sztywny endoskop urologiczny) wprowadza się do pęcherza przez cewkę moczową, po uprzednim zastosowaniu żelu znieczulającego. Badanie umożliwia wykrycie zmian w pęcherzu, takich jak guzy, polipy, kamienie moczowe, zmiany zapalne czy uchyłki pęcherza. Stosuje się je np. przy krwiomoczu, nawracających infekcjach dróg moczowych, trudnościach w oddawaniu moczu lub podejrzeniu nowotworu pęcherza. Podczas cystoskopii można również pobrać wycinki do badania histopatologicznego, usunąć małe polipy, a nawet kruszyć drobne kamienie. Zabieg zwykle wykonywany jest w znieczuleniu miejscowym (żel) i nie wymaga głębokiej sedacji – pacjent może odczuwać pieczenie i parcie, ale silny ból nie powinien występować. Po badaniu przez dzień-dwa może utrzymywać się niewielkie pieczenie przy oddawaniu moczu lub ślad krwi w moczu.

Artroskopia (endoskopia stawów)

Artroskopia to endoskopowe badanie wnętrza stawów, najczęściej kolanowego (ale także np. barkowego czy skokowego). Wprowadzenie do stawu cienkiego endoskopu (artroskopu) przez niewielkie nacięcie w skórze pozwala ortopedzie obejrzeć struktury wewnątrz stawu – chrząstki, więzadła, błonę maziową – i ocenić ich uszkodzenia. Artroskopia jest standardową procedurą przy diagnostyce i leczeniu wielu urazów sportowych i chorób stawów, takich jak zerwanie więzadeł krzyżowych, uszkodzenie łąkotek, ciała wolne w stawie czy zmiany zwyrodnieniowe. Przykładowo, w przypadku kontuzji kolana artroskopia umożliwia precyzyjne obejrzenie powierzchni stawowych i jednocześnie rekonstrukcję uszkodzonego więzadła czy szycie łąkotki w trakcie tego samego zabiegu. W porównaniu z dawnymi operacjami „na otwartym stawie”, artroskopia jest dużo mniej inwazyjna – pacjent szybciej wraca do sprawności, a blizny są minimalne. Zabieg odbywa się w znieczuleniu (najczęściej podpajęczynówkowym lub ogólnym) i zazwyczaj w trybie chirurgii jednego dnia (krótka hospitalizacja).

Histeroskopia (endoskopia macicy)

Histeroskopia to endoskopowe badanie wnętrza macicy. Przez pochwę i kanał szyjki macicy wprowadza się cienki histeroskop, który pozwala obejrzeć jamę macicy i ujścia jajowodów od środka. Procedurę tę wykonuje się najczęściej w celu diagnostyki nieprawidłowych krwawień macicznych, podejrzenia polipów lub mięśniaków macicy, w ocenie niepłodności (np. zrostów wewnątrzmacicznych) czy w kontroli po zabiegach (sprawdzenie, czy usunięto całą zmianę). Histeroskopia może być również zabiegiem terapeutycznym – pozwala na usunięcie wykrytych polipów endometrialnych, mięśniaków podśluzówkowych, zrostów czy pobranie wycinków z podejrzanych obszarów endometrium. Wiele histeroskopii wykonuje się ambulatoryjnie, w znieczuleniu miejscowym szyjki macicy lub krótkiej sedacji, choć większe zabiegi histeroskopowe wymagają znieczulenia ogólnego. Badanie trwa krótko (kilkanaście minut), a powrót do normalnej aktywności jest zwykle szybki – może wystąpić jedynie przejściowy ból podbrzusza i plamienie.

ECPW – endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna

ECPW (ERCP – ang. endoscopic retrograde cholangiopancreatography) to specjalistyczne badanie łączące technikę endoskopową z obrazowaniem rentgenowskim, stosowane do diagnostyki dróg żółciowych i przewodów trzustkowych. Procedura rozpoczyna się podobnie jak gastroskopia – endoskop wprowadza się przez usta do dwunastnicy. Następnie przez kanał roboczy endoskopu lekarz wprowadza cienki cewnik do tzw. brodawki Vatera, czyli miejsca, gdzie do dwunastnicy uchodzą wspólnie przewód żółciowy i trzustkowy. Podając kontrast i wykonując zdjęcia RTG, uwidacznia się „drzewo” żółciowe i trzustkowe. ECPW pozwala rozpoznać m.in. kamicę przewodową (obecność kamieni żółciowych w przewodach żółciowych), zwężenia lub niedrożności dróg żółciowych, nowotwory trzustki i dróg żółciowych czy uszkodzenia tych przewodów. Co ważne, jest to jednocześnie procedura lecznicza – w trakcie ECPW można np. usunąć zaklinowany kamień żółciowy, naciąć brodawkę (papillotomię) aby udrożnić przepływ żółci, czy założyć stent utrzymujący drożność przewodu. Ze względu na inwazyjność i możliwość powikłań (np. ostre zapalenie trzustki u ok. 1–2% pacjentów), ECPW wykonuje się w warunkach szpitalnych, zwykle w krótkotrwałym znieczuleniu ogólnym lub głębokiej sedacji.

Endoskopia igłowa

Endoskopia igłowa to nowatorski rodzaj endoskopii wykorzystujący ultra-cienkie włókna optyczne z miniaturową kamerą, które wprowadza się do wnętrza ciała za pomocą nakłucia igłą. Dzięki tak małej średnicy endoskop ten umożliwia zajrzenie do struktur dotychczas niedostępnych klasycznymi metodami. Przykładem jest endoskopia oczna w okulistyce – poprzez nakłucie twardówki można wprowadzić kamerę do wnętrza gałki ocznej i obejrzeć m.in. ciało szkliste czy siatkówkę od środka, co pomaga w diagnostyce i leczeniu niektórych chorób oka. Innym zastosowaniem jest angioendoskopia, czyli oglądanie wnętrza naczyń krwionośnych – np. ocenę zastawek serca czy światła tętnic wieńcowych „od środka”, poprzez nakłucie serca lub naczynia. Endoskopia igłowa to procedura bardzo specjalistyczna, dostępna w nielicznych ośrodkach. Wymaga dużej precyzji i najczęściej odbywa się w znieczuleniu, ponieważ polega na wkłuciu kamery do wnętrza badanej struktury. Badanie to poszerza możliwości diagnostyczne w sytuacjach, gdzie ani tradycyjna endoskopia, ani inne badania obrazowe (USG, tomografia, rezonans) nie dostarczają potrzebnych informacji.

Endoskopia kapsułkowa (wideoendoskopia kapsułkowa)

Endoskopia kapsułkowa to nowoczesna metoda badania przewodu pokarmowego, przede wszystkim jelita cienkiego, za pomocą połykanej przez pacjenta kapsułki z wbudowaną miniaturową kamerą. Kapsułka endoskopowa ma rozmiary nieco większej pigułki i zawiera źródło światła oraz kamerę, która podczas przechodzenia przez przewód pokarmowy wykonuje tysiące zdjęć. Pacjent połyka kapsułkę, która następnie naturalnie wędruje przez cały przewód pokarmowy, robiąc zdjęcia np. co pół sekundy. Obrazy są transmitowane bezprzewodowo do rejestratora noszonego przez pacjenta (np. na pasie na brzuchu). Po kilku-kilkunastu godzinach kapsułka jest wydalana w sposób naturalny. Endoskopia kapsułkowa jest szczególnie przydatna do diagnostyki jelita cienkiego, które bywa trudno dostępne dla tradycyjnych endoskopów. Wskazaniem są np. niewyjaśnione krwawienia z przewodu pokarmowego, podejrzenie choroby Leśniowskiego-Crohna jelita cienkiego, małe guzy czy przewlekłe biegunki o niejasnej przyczynie. Zaletą kapsułki jest jej nieinwazyjność – badanie nie wymaga znieczulenia ani pobytu w szpitalu. Wadą natomiast jest brak możliwości pobrania biopsji czy przeprowadzenia zabiegu w trakcie (kapsułka tylko rejestruje obraz). Jeśli kapsułka wykaże patologiczne zmiany, do ich dokładnej oceny lub usunięcia i tak może być potrzebna tradycyjna endoskopia (gastroskopia, kolonoskopia czy enteroskopia).

Jak należy się przygotować do endoskopii?

Przygotowanie pacjenta do badania endoskopowego jest bardzo ważne dla bezpieczeństwa i skuteczności procedury. Konkretne zalecenia mogą się różnić w zależności od rodzaju endoskopii, jednak ogólne zasady są podobne. Zawsze należy postępować zgodnie ze wskazówkami lekarza, który kieruje na badanie, ale poniżej wymieniono najczęstsze elementy przygotowania:

• Pozostań na czczo: Do większości endoskopii wymagane jest, by pacjent nic nie jadł przez określony czas przed badaniem. W przypadku gastroskopii czy ECPW zwykle zaleca się 6–8 godzin na czczo (bez jedzenia, często również bez picia), aby żołądek był pusty. Przy kolonoskopii również w dniu badania nie wolno nic jeść, a dodatkowo dzień wcześniej stosuje się specjalne przygotowanie jelita (patrz niżej). Z kolei do bronchoskopii zaleca się przynajmniej 4–6 godzin bez posiłku (aby zapobiec aspiracji treści żołądkowej podczas kaszlu). Niektóre krótkie endoskopie (np. laryngoskopia, cystoskopia) nie wymagają bycia na czczo, ale warto to upewnić się wcześniej.

• Oczyszczenie jelit: Jeśli czeka Cię kolonoskopia lub sigmoidoskopia, konieczne jest dokładne oczyszczenie jelita grubego. Przez kilka dni przed badaniem stosuje się dietę lekkostrawną, bez pestek i ziaren, a na dzień przed – pije się specjalny roztwór przeczyszczający według zaleceń (zwykle kilka litrów płynu). Czasem dodatkowo robi się wlewkę (lewatywę) w dniu badania, aby mieć pewność, że jelito jest czyste. Dobre przygotowanie jelita jest kluczowe, bo resztki pokarmowe uniemożliwią ocenę ścian jelita.

• Badania dodatkowe: W niektórych przypadkach przed endoskopią konieczne bywa wykonanie podstawowych badań laboratoryjnych (np. morfologia, krzepliwość krwi) lub EKG – dotyczy to zwłaszcza osób z chorobami współistniejącymi albo planowanych zabiegów endoskopowych w znieczuleniu. Na przykład przed kolonoskopią w znieczuleniu ogólnym często wymaga się aktualnych wyników krwi i konsultacji anestezjologicznej. Zawsze poinformuj lekarza o wszystkich swoich chorobach, uczuleniach oraz lekach, które przyjmujesz (niektóre z nich, jak leki rozrzedzające krew, mogą wymagać odstawienia na kilka dni przed endoskopią).

• Bezpośrednie przygotowanie w dniu badania: W dniu zabiegu należy zgłosić się na czczo (chyba że lekarz pozwolił na mały łyk wody z lekami). Często przed badaniem personel poprosi o przebranie się w szpitalną koszulę. Przy gastroskopii trzeba zwykle wyjąć protezy zębowe. Jeśli planowane jest znieczulenie, pacjent będzie miał założony wenflon i otrzyma leki dożylnie tuż przed badaniem. Warto też załatwić potrzeby fizjologiczne przed samym badaniem, aby w trakcie nie odczuwać dyskomfortu.

Podsumowując, przygotowanie do endoskopii zależy od jej rodzaju – np. laryngoskopia nie wymaga specjalnych działań, natomiast kolonoskopia wymaga ścisłej diety i oczyszczenia jelit. Wszystkie szczegółowe zalecenia pacjent otrzymuje zwykle przy ustalaniu terminu badania. Ważne jest, by ich przestrzegać, bo od prawidłowego przygotowania zależy powodzenie i bezpieczeństwo endoskopii. Jeśli cokolwiek jest niejasne, warto wcześniej skontaktować się z placówką, by rozwiać wątpliwości.

Ile trwa zabieg endoskopii?

Czas trwania endoskopii zależy od typu badania oraz tego, co jest podczas niego wykonywane. Większość prostych badań endoskopowych jest dość krótkotrwała. Na przykład standardowa gastroskopia trwa zwykle tylko od kilku do kilkunastu minut. Podobnie krótko (kilkanaście minut) trwają rektoskopia czy sigmoidoskopia, a także fiberoskopia laryngologiczna czy cystoskopia. Bardziej złożone procedury zajmują nieco więcej czasu: kolonoskopia diagnostyczna trwa przeciętnie około 20–40 minut, w zależności od anatomii pacjenta i ewentualnych dodatkowych czynności (usuwanie polipów może wydłużyć zabieg). Bronchoskopia zazwyczaj zamyka się w 15–30 minutach. Specjalistyczne zabiegi, takie jak ECPW, mogą trwać 30–60 minut, bo wymagają precyzyjnych czynności (cewnikowanie przewodów, zdjęcia rentgenowskie). Laparoskopia diagnostyczna z kolei to już procedura chirurgiczna – zwykle trwa 30–90 minut, ale laparoskopia operacyjna (np. usunięcie pęcherzyka, wyrostka) może zająć 1–3 godziny, w zależności od trudności zabiegu. Artroskopia stawu kolanowego trwa około 30–60 minut.

Warto pamiętać, że do podanego czasu czystego badania należy czasem doliczyć przygotowanie i dochodzenie do siebie po znieczuleniu. Przykładowo kolonoskopia w głębokiej sedacji oznacza, że pacjent po badaniu musi jeszcze kilkadziesiąt minut odpocząć i dojść do pełnej świadomości. Jednak same czynności endoskopowe rzadko przekraczają godzinę, jeśli nie są to duże zabiegi. Lekarze starają się przeprowadzić wszystko sprawnie, by skrócić dyskomfort pacjenta. W przypadku badań kapsułkowych sytuacja jest specyficzna – połknięcie kapsułki trwa chwilę, ale potem endoskopia kapsułkowa de facto trwa tyle, ile kapsułka przechodzi przez przewód pokarmowy (z reguły 8–12 godzin, aż zostanie wydalona). Pacjent w tym czasie może jednak normalnie funkcjonować, bo badanie nie wymaga leżenia w szpitalu.

Czy przy endoskopii jest znieczulenie?

Kwestia znieczulenia przy endoskopii zależy od rodzaju badania i indywidualnej wrażliwości pacjenta. Nie wszystkie endoskopie wymagają pełnego znieczulenia – wiele z nich odbywa się tylko w znieczuleniu miejscowym lub przy zastosowaniu tzw. sedacji, czyli podaniu leków uspokajających.

• Endoskopia przewodu pokarmowego górnego (gastroskopia) – standardowo wykonuje się ją po znieczuleniu miejscowym gardła sprayem z lidokainą, aby zminimalizować odruch wymiotny. Pacjent jest przytomny, choć badanie bywa nieprzyjemne, to nie jest bolesne. W razie silnego strachu lub złych doświadczeń z przeszłości, możliwe jest wykonanie gastroskopii w krótkim dożylnym znieczuleniu ogólnym (tzw. „uśpieniu”). Sedacja lub znieczulenie ogólne zalecane są również u dzieci oraz osób, u których poprzednie próby gastroskopii nie powiodły się z powodu odruchów wymiotnych.

• Kolonoskopia – tu bardzo często stosuje się sedację lub płytkie znieczulenie ogólne, ponieważ przechodzenie endoskopu przez jelito może powodować ból i skurcze. Wiele ośrodków wykonuje kolonoskopię w obecności anestezjologa, gdzie pacjent śpi i nic nie czuje. Kolonoskopia bez żadnego znieczulenia jest możliwa, ale bywa nieprzyjemna – dlatego standardem stało się znieczulanie pacjenta dla jego komfortu. Po takiej krótkiej narkozie pacjent potrzebuje kilkudziesięciu minut na dojście do siebie i wymaga obecności osoby towarzyszącej (tego dnia nie może prowadzić pojazdów).

• Bronchoskopia – zazwyczaj wykonuje się w znieczuleniu miejscowym (aerozol znieczulający do gardła i nosa) plus często w sedacji dożylnej, aby stłumić odruchy kaszlowe i lęk. Rzadko, u niektórych pacjentów (np. dzieci lub nieprzytomnych) bronchoskopię wykonuje się w znieczuleniu ogólnym, ale rutynowo nie jest to konieczne.

• Laryngoskopia fiberoskopowa – odbywa się w znieczuleniu miejscowym nosa i gardła (aerozol/żel). To na ogół wystarcza, bo badanie jest krótkie i powoduje głównie lekki dyskomfort (uczucie łaskotania w nosie, odruch kichania).

• Cystoskopia – tutaj stosuje się znieczulenie miejscowe w postaci żelu lignokainowego wprowadzanego do cewki moczowej. Po odczekaniu kilku minut cewka jest znieczulona i można wprowadzić cystoskop. Ogólne znieczulenie może być rozważane u bardzo wrażliwych pacjentów lub przy zabiegowej cystoskopii (np. usuwanie dużych guzów), ale przy zwykłym oglądaniu zazwyczaj nie jest potrzebne.

• Laparoskopia i artroskopia – jako że są to już zabiegi chirurgiczne, wykonuje się je w znieczuleniu ogólnym lub odpowiednio regionalnym. Pacjent jest nieprzytomny lub znieczulony od pasa w dół (w przypadku niektórych artroskopii).

• Histeroskopia – diagnostyczna histeroskopia często robiona jest w znieczuleniu miejscowym lub krótkiej sedacji dożylnej. Jeśli jednak planowane jest większe działanie (np. usunięcie polipa, mięśniaka), zwykle pacjentka jest znieczulona ogólnie lub podpajęczynówkowo.

Podsumowując, wiele badań endoskopowych nie wymaga pełnej narkozy i odbywa się tylko w znieczuleniu miejscowym (np. gardła, nosa, cewki) – dotyczy to gastroskopii, bronchoskopii, cystoskopii, laryngoskopii, sigmoidoskopii itp. Natomiast tam, gdzie badanie może być bolesne lub długotrwałe, stosuje się sedację lub znieczulenie ogólne (kolonoskopia, ECPW, enteroskopia, laparoskopia, artroskopia). Zawsze decyzję o rodzaju znieczulenia podejmuje lekarz w porozumieniu z pacjentem, uwzględniając wskazania medyczne i komfort badanej osoby. Dzięki nowoczesnym metodom znieczulenia oraz coraz lepszym, cieńszym endoskopom, większość tych badań przebiega bezboleśnie lub z minimalnym dyskomfortem dla pacjenta.

Ile czeka się na wyniki endoskopii?

To, jak szybko otrzymamy wyniki endoskopii, zależy od rodzaju badania i tego, czy pobrano w jego trakcie jakieś próbki do analizy. W wielu przypadkach wstępny wynik jest znany od razu po zakończeniu badania – lekarz wykonujący endoskopię zazwyczaj od ręki informuje pacjenta, co zaobserwował (np. „wszystko w porządku, brak nieprawidłowości” albo „są polipy, zmiany zapalne, pobrano wycinki, proszę czekać na histopatologię”). Opis badania bywa wręczany od razu lub w ciągu kilkudziesięciu minut. Na przykład wynik gastroskopii czy kolonoskopii pacjent poznaje praktycznie tuż po wyjściu z pracowni.

Jeżeli podczas endoskopii pobrano wycinki tkanek do badania histopatologicznego (biopsji), na te ostateczne wyniki trzeba poczekać nieco dłużej. Materiał jest wysyłany do laboratorium, gdzie patolog ocenia go pod mikroskopem. Czas oczekiwania na wynik histopatologiczny wynosi zwykle od kilku dni do kilkunastu dni (typowo około 7–14 dni roboczych), w zależności od placówki. W wielu szpitalach publicznych przyjmuje się, że wynik biopsji będzie gotowy w ciągu 2–3 tygodni, natomiast niekiedy udaje się uzyskać go szybciej (np. po 7 dniach). Prywatne laboratoria czasem udostępniają wyniki online wcześniej.

W praktyce lekarz może umówić pacjenta na wizytę kontrolną z omówieniem wyniku histopatologii za 2–3 tygodnie po badaniu. Przykładowo, po kolonoskopii z polipektomią pacjent dostaje informację, że wyniki mikroskopowe będą za około 14–21 dni. Podobnie po bronchoskopii z biopsją czy po gastroskopii z wycinkami. Rektoskopia jest przykładem badania, gdzie wynik wizualny jest natychmiast, a na ewentualny wynik biopsji czeka się kilka dni lub tygodni – pacjent zostaje poinformowany, że lekarz skontaktuje się, gdy wynik będzie gotowy.

W przypadku endoskopii kapsułkowej wynik polega na analizie tysięcy zdjęć z kapsułki – więc tutaj również nie dostaje się informacji od razu, tylko po tym jak lekarz przejrzy zapis z kapsułki (co może zająć parę godzin). Zwykle w ciągu kilku dni przygotowywany jest raport z takiego badania.

Reasumując: natychmiast po endoskopii pacjent najczęściej zna wnioski z oględzin (wizualne). Na wyniki dodatkowych testów (biopsji, posiewów, testu ureazowego na Helicobacter pylori) trzeba poczekać od kilku dni do paru tygodni. Lekarz prowadzący poinformuje, kiedy i jak będzie można odebrać pełne wyniki i jakie będą dalsze kroki.

Czy endoskopia jest bezpieczna? Możliwe powikłania

Endoskopia należy do badań małoinwazyjnych, co oznacza, że wykonywane prawidłowo niesie stosunkowo niewielkie ryzyko dla pacjenta. Ogólnie rzecz biorąc, poważne powikłania endoskopii zdarzają się bardzo rzadko – zabiegi te uważane są za bezpieczne. Każda ingerencja medyczna wiąże się jednak z pewnym, choćby minimalnym ryzykiem, o którym warto wiedzieć. Lekarz przed badaniem zawsze informuje o potencjalnych powikłaniach i prosi pacjenta o podpisanie świadomej zgody.

Do możliwych komplikacji po endoskopii należą:

• Uszkodzenie badanych struktur: Najgroźniejszym scenariuszem, choć występującym sporadycznie (np. w <0,1% kolonoskopii), jest perforacja ściany narządu, czyli jego przedziurawienie. Może do tego dojść np. w trakcie kolonoskopii lub gastroskopii przy bardzo zaawansowanej chorobie wrzodowej czy usuwaniu dużych polipów. Perforacja wymaga natychmiastowej interwencji chirurgicznej. Inne urazy mechaniczne to drobne zadrapania błony śluzowej (mogące powodować krwawienie) lub – w przypadku bronchoskopii – wyjątkowo odma opłucnowa (gdyby doszło do uszkodzenia drobnych struktur w płucach). W praktyce, przy zachowaniu ostrożności i doświadczeniu lekarza, takie powikłania zdarzają się niezmiernie rzadko.

• Krwawienie: Może wystąpić niewielkie krwawienie w miejscu pobrania wycinka lub po usunięciu polipa. Zwykle jest to parę kropel krwi i ustaje samoistnie. Większe krwawienia są rzadkie; jeśli się zdarzą, często dają się opanować endoskopowo od razu (poprzez koagulację, klipsy). Po polipektomii jelita grubego drobne krwawienie z odbytu może występować przez dzień-dwa. Krwawienie częściej dotyczy procedur zabiegowych niż czysto diagnostycznych.

• Reakcja na znieczulenie lub sedację: U niewielkiego odsetka pacjentów mogą wystąpić powikłania kardiologiczne lub oddechowe związane z podaniem leków uspokajających/anestetycznych (np. spadek ciśnienia, zaburzenia oddychania). Dlatego podczas sedacji pacjent jest monitorowany (tętno, saturacja). Istotne powikłania krążeniowo-oddechowe zdarzają się u około 0,1–0,2% osób poddanych kolonoskopii w sedacji. W grupie ryzyka są głównie osoby obciążone poważnymi chorobami serca czy płuc.

• Infekcje: Teoretycznie istnieje ryzyko zakażenia pacjenta przez endoskop (np. wirusowe zapalenie wątroby, bakterie), ale w praktyce jest ono minimalne – sprzęt endoskopowy poddawany jest rygorystycznej dezynfekcji po każdym pacjencie, co czyni transmisję infekcji skrajnie mało prawdopodobną. Pacjent może też „złapać” infekcję własną florą (np. zapalenie wsierdzia u osób z wadami serca), dlatego jeśli ma szczególne czynniki ryzyka, lekarz może zlecić antybiotyk profilaktycznie.

• Podrażnienie miejscowe: Po bronchoskopii często pacjent odczuwa drapanie w gardle, chrypkę – to efekt podrażnienia krtani i strun głosowych aparatem, ale mija w ciągu 1–2 dni. Po cystoskopii możliwe jest pieczenie przy oddawaniu moczu przez dzień. Po rektoskopii czy kolonoskopii może być przejściowy dyskomfort w odbycie, wzdęcia (przez wpompowane w trakcie badania powietrze) itp. Są to jednak dolegliwości krótkotrwałe.

Podkreślić należy, że ryzyko powikłań endoskopii jest bardzo niskie, zwłaszcza gdy pacjent jest dobrze przygotowany, a procedurę wykonuje doświadczony zespół z zachowaniem standardów bezpieczeństwa. W przypadku np. kolonoskopii ryzyko perforacji to około 1 na 1000 badań, a ryzyko poważnego krwawienia ~1 na 500–1000 (częściej tylko przy usuwaniu polipów). Dla gastroskopii te liczby są jeszcze mniejsze. Oczywiście, jeśli wystąpią jakiekolwiek niepokojące objawy po badaniu – silny ból brzucha, gorączka, dreszcze, krwawe wymioty lub czarny stolec po endoskopii GI – pacjent powinien niezwłocznie skontaktować się z lekarzem, bo mogą to być sygnały powikłań. Na szczęście takie sytuacje to rzadkość.

Z drugiej strony korzyści diagnostyczne i terapeutyczne endoskopii zdecydowanie przewyższają potencjalne zagrożenia. Dzięki endoskopii można wcześnie wykryć groźne choroby, szybko je leczyć i uniknąć poważniejszych operacji. Dlatego nie należy nadmiernie obawiać się tego badania. W razie lęku warto porozmawiać z lekarzem o możliwości dodatkowego znieczulenia – komfort pacjenta jest bardzo ważny i medycyna dysponuje środkami, by badanie było bezbolesne i bezpieczne.

Endoskopia otworzyła przed medycyną możliwość zajrzenia do wnętrza ciała bez konieczności operacyjnego otwierania pacjenta. Dzięki rozmaitym technikom endoskopowym lekarze mogą szybko i precyzyjnie diagnozować choroby ukryte głęboko w organach oraz od razu podejmować leczenie niektórych z nich (np. usuwanie polipów, tamowanie krwawień). Dla pacjentów oznacza to skuteczniejszą diagnostykę przy mniejszym bólu, krótszym pobycie w szpitalu i szybszym powrocie do zdrowia. Jeśli lekarz zalecił Ci badanie endoskopowe, warto podejść do niego ze zrozumieniem – to często najlepsza metoda, by zadbać o swoje zdrowie, zgodnie z najwyższymi standardami nowoczesnej medycyny. Źródła medyczne i statystyki potwierdzają wysoką skuteczność i bezpieczeństwo endoskopii, co czyni ją procedurą z wyboru w diagnostyce wielu schorzeń.